سایز متن   /

نوشتار حاضر این بحث را مطرح می کند که چگونه گفتمان معرفتی انقلاب اسلامی آرمان های مطلوب را برای ما به تصویر کشانده است، آرمان هایی که مردم به خاطر آن ها به صحنه آمدند و تا امروز نیز هزینه های زیادی برای آن پرداخت کرده اند.

   طرح بحث

 به گزارش استادنیوز،   اکنون که در آستانه سالروز پیروزی انقلاب اسلامی ایران قرار داریم، فرصت خوبی است که به ارزیابی ابعاد مختلف آن از زوایای مختلف بپردازیم و ضمن انجام نقد منصفانه به آسیب شناسی پرداخته و راه را برای رفع چالش ها، معایب باز کنیم تا بتوانیم افق بهتری را در فراسو تصویر نماییم.  نوشتار حاضر این بحث را مطرح می کند که چگونه گفتمان معرفتی انقلاب اسلامی آرمان های مطلوب را برای ما به تصویر کشانده است، آرمان هایی که مردم به خاطر آن ها به صحنه آمدند و تا امروز نیز هزینه های زیادی برای آن پرداخت کرده اند.  نقش گفتمانی انقلاب اسلامی برای تصویر سازی یک جامعه و حکومت آرمانی یک نقش حداکثری است اما باید توجه داشته باشیم که نقش آن در شرایط جامعه و حکومت محقق یک نقش حداقلی است، و امروز نقش اصلی را خودمان، عقل و تجربه ایفا می کنند که در این حیطه،  علوم اجتماعی، در قالب علم سیاست، علم مدیریت، علم حقوق و سایر علوم مرتبط با محوریت، اخلاق  و  شریعت و حقوق دارای نقش کلیدی هستند و در همه این ها شفافیت و پاسخ گویی و نظارت بسیار حایز اهمیت می باشند.  نیل از جامعه و حکومت محقق تا جامعه و حکومت مطلوب مسیری پر از چالش است که شایسته است نسبت به متحقق کردن آن با تمشیت و تدبیر گام برداریم.

تمایزات گفتمانی انقلاب اسلامی با سایر گفتمان های رقیب

انقلاب اسلامی ایران در سال پنجاه و هفت تنها یک انقلاب سیاسی نبوده که فقط به طور انحصاری در آن جا به جایی قدرت صورت گرفته باشد.  بلکه شایسته آن است که در نظر داشته باشیم در این انقلاب یک فرآیند معرفتی و گفتمانی صورت گرفته است و پاسداشت انقلاب در مقام اول شناخت گفتمان معرفتی آن و سپس تحقق آن آرمان های گفتمانی در عرصه اجتماع، سیاست و اقتصاد می باشد.  به عبارت دیگر نکته اول این است که توجه داشته باشیم، جوهره انقلاب اسلامی در ایران منبعث از یک تحلیل و برداشت گفتمانی است که در آن دال مرکزی اسلام است، آن هم اسلامی که ویژگی های تفکر اجتهادی شیعه در آن وجود دارد.  تفکری که هم توسط سکولارهای جهان غرب و هم جهان اسلام و هم توسط اندیشه های سلفی اخباری گرا مورد نقد و هجمه شدید می باشد. به عبارت دیگر نه سکولار ها و نه سلفی های اخباری در جهان اسلام مبانی معرفتی و تفکری انقلاب اسلامی ایران که مبتنی بر گفتمان معرفتی انقلاب اسلامی ایران بر اساس تفکر اجتهادی شیعه می باشد را نمی پذیرند.

سکولارها، چه سکولارهای لیبرال غربی و چه سکولارهای با گرایش اسلامی معتقد هستند که شریعت نقشی در زندگی سیاسی و اجتماعی ندارد، و دیانت و سیاست دو مقوله معرفتی و فکری جداگانه هستند که نمی توانند زیستمان متحد و واحدی با یکدیگر داشته باشند، بنا بر این هر گونه آمیختگی دیانت و سیاست را نادرست  دانسته و خواهان انفکاک و جدایی کامل این دو مقوله از یکدیگر می باشند.  این در حالی است که ابتنای معرفتی سکولارها عمدتا یا عقل یا تجربه یا این دو توامان است و برای معرفت دینی و شریعت نقشی را قایل نیستند و هدایت مبتنی بر وحی را نمی پذیرند.

اما در کنار این دسته از کسانی که گفتمان معرفتی انقلاب اسلامی را نمی پذیرند، گروه دیگری هستند که مبنای معرفت شناختی شیعه متضمن در گفتمان انقلاب اسلامی را پذیرا نیستند، اینان کسانی هستند که در تاریخ اسلام نگرش اخباری را پایه گذاشتند و راه بر استفاده و بهره برداری از عقل و تجربه مسدود نمودند.  نظر این ها تاکید بر نصوص دینی در قرآن و سنت است که امروزه در جهان اسلام عمدتا تحت عنوان سلفی ها نقش آفرینی می کنند.  این تاکید بر عمل سلف دارند و معتقدند هر چه که هست در قرآن و سنت پیش بینی شده است و باید به نص آن ها عمل کرد، بنا بر این، راهی برای عقل و تجربه وجود ندارد.

نکته دیگر اینکه گفتمان ها در درون خود یک شناختی را ارایه می کنند و با خود جهان بینی خاصی را ارایه می نمایند که در واقع هستی شناختی آن هاست، جهان بینی که معمولا در تضاد با جهان بینی گفتمان حاکم است.  مانند جهان بینی دینی در مقابل جهان بینی سکولار، جهان بینی لیبرال در مقابل جهان بینی فاشیستی، جهان بینی فمینیستی در مقابل جهان بینی مرد سالارانه.  در این تضاد است که حرکت اجتماعی و سیاسی به وجود می آید و هرچه طرفداران یک گروه از این جهان بینی ها در مقابل جهان بینی دیگر بیشتر باشند و بتوانند با هدایت یک رهبر فرهیخته آن را در جامعه بسیج کنند قدرت آن بیشتر می شود و می تواند حتی به حرکت انقلابی تبدیل شود.  همان مسیری که در گفتمان انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام (ره) اتفاق افتاد.

بنا بر این گفتمان ها بر اساس یک نظریه معرفتی، قدرت به وجود آوردن انقلاب ها را دارا هستند و اساسا نیز گفته می شود که انقلاب ها زاییده یک گفتمان معرفتی هستند که به دست یک رهبر فرهیخته در ظرف زمانی مشخص قدرت بسیج توده های مردم را بر علیه نظام سیاسی مستقر که خود دارای یک گفتمان معرفتی متضاد است را دارا می باشد.  گفتمان ها دارای یک دال مرکزی هستند که بر اساس آن راه را به جلو می برند.

سکولاریسم، سوبژکتویسم، اومانیسم

گفتمان معرفتی انقلاب اسلامی در ایران به رهبری حضرت امام دارای دال مرکزی اسلام است.  و علوم  انسانی اسلامی نیز مبنای معرفتی آن را تشکیل می دهد.  علوم انسانی اسلامی جهان بینی گفتمانی انقلاب اسلامی در ایران را بنیان می گذارد که آن را از سایر انقلاب های قرن بیستمی هم عصر خود متمایز می کند.  سه محور اساسی متمایز کننده گفتمان انقلاب اسلامی در باره سکولاریسم، اومانیسم و سوبژکتویسم می باشد.  یعنی تضاد گفتمانی انقلاب اسلامی ایران بر حول این سه موضوع است که این گفتمان انقلابی را بسیار ویژه و متمایز می سازد و مبانی معرفتی آن را به طور خیلی مشخصی منحصر به فرد می نماید و از همین مبانی است که خصومت ها و نقدها و مخالفت ها با آن شروع می شود که تاکنون نیز ادامه دارد و همان طور که اشاره شد از طرف های گوناگون به خصوص از طرف سکولارهای اسلامی و غربی و سلفی های اخباری در جهان اسلام مورد حمله قرار می گیرد.

در گفتمان معرفتی اسلامی سکولاریسم به معنای نفی سیاست از عرصه دین مورد شناسایی پذیرش واقع نمی شود و شریعت در قالب قرآن و سنت و عقل و تجربه به عنوان سپهر معرفتی سیاست و مبنای علوم انسانی شناخت در عرصه قدرت و سیاست مورد تاکید قرار می گیرد.  جدایی دین از سیاست، از دیدگاه این گفتمان قابل قبول نیست چرا که دارای عوارض منفی زیادی خواهد بود.  در مقابل تاکید می شود که مبانی هستی شناختی یا جهان بینی اسلامی و شریعت پذیری و تعریف انسان مطلوب از دیدگاه معرفتی اسلامی به عنوان مبنای پی ریزی شالوده سیاست در جامعه مورد استفاده قرار گیرد.

سوبژکتویسم نیز در پایه شناختی معرفتی گفتمان انقلاب اسلامی مورد نفی شدید است.  سوبژکتویسم به معنای فاعل شناسا و اصل قرار دادن نسبی گرایی ذهنی ناقص دانسته می شود و از آنجایی که می تواند به نفی شریعت و وحی یا هدایت تشریعی منجر گردد مورد انکار قرار می گیرد.  در دیدگاه معرفتی گفتمان انقلاب اسلامی بر روی ترکیب توامان هدایت تکوینی و تشریعی تاکید است و عقل و تجربه تکمیل کننده شریعت تلقی می گردند و انحصار گری هر کدام نیز مورد قبول نمی باشد.  کسانی که بخواهند فقط از پوزیتویسم تجربه گرا استفاده کنند نمی توانند نقش عقل را در معرفت شناختی انکار کنند و آنان که به عقل و تجربه صرف تاکید می نمایند و نقش شریعت را نفی می کنند نیز دچاره اشتباه شده و به بیراهه می روند.

اومانیسم نیز به معنای تکیه صرف و انحصاری به خود انسان برای شناخت مورد پذیرش گفتمانی انقلاب اسلامی نیست و در علوم انسانی اسلامی مورد نفی و انکار واقع می شود.  البته اومانیسم به معنای پذیرش کرامت انسانی و احترام به ذات و جوهره انسان مورد قبول است و مورد انکار نمی باشد، اما آن چه که مردود دانسته می شود عقل گرایی صرف اومانیستی است که می تواند انسان را به معرکه های خطر بکشاند.

جامعه محقق و آرمان های مطلوب

وقتی از حکومت و جامعه و نگرش گفتمانی انقلاب اسلامی راجع به آن ها صحبت می کنیم باید توجه داشته باشیم که در این جا حرف سه نوع از حکومت و جامعه  است. حکومت و جامعه ای که در حال حاضر وجود دارد و محقق است و دوم حکومت و جامعه ای که مطلوب و آرمانی است و سوم شرایط تغییر این جامعه و حکومت از حالت محقق به سمت شرایط مطلوب و آرمانی.  در گفتمان انقلاب اسلامی  تجویزهای زیادی در خصوص مورد اول و سوم وجود دارد، یعنی نقش گفتمان انقلاب اسلامی در مورد شرایط مطلوب و نحوه تغییر یک نقش حداکثری است ولی در مورد شرایط محقق یک نقش حداقلی می باشد.

تصویر گری شرایط مطلوب حکومت، جامعه و انسان در گفتان انقلاب اسلامی یک نقش حداکثری است چون اساسا نقش گفتمان ها ی انقلابی این گونه است و آنها شرایط یک جامعه آرمانی را تعیین می کنند.  در گفتمان انقلاب اسلامی با تاثیر پذیری از شریعت اسلامی، بر روی عدالت اجتماعی، پیاده سازی آموزه های اسلامی، اخلاق مداری، مردم سالاری اسلامی، استقلال طلبی، استکبار ستیزی، عدم فساد و تحقق قسط اسلامی تاکید می شود، که البته همه اینها بر اساس اصول تفکری اسلام و جهان بینی آن بر اساس توحید و نبوت و معاد قرار دارند.  به عبارت دیگر گفتمان انقلاب اسلامی علوم انسانی اسلامی را بر اساس جهان بینی توحیدی به وجود می آورد، تعیین می کند و تعریف می نماید.  رهبران فکری این انقلاب به خصوص، حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری راه های رسیدن به آن را از لحاظ راهبردهای کلی نظام جمهوری اسلامی بر اساس وظیفه تعریف شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی مشخص می نمایند و همه این ها یک نقش حداکثری است،  اما در مقابل در خصوص جامعه و حکومت محقق نقش گفتمانی انقلاب اسلامی یک نقش حداقلی است.

این مسئله ای است که به شکل روزمره اکنون بعد از قریب به چهل سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی مطرح می شود که چرا امروز جامعه و حکومت نتوانسته علیرغم موفقیت های زیادی که داشته ایم به شرایط مطلوب برسد.  در این سوال باید دقت داشته باشیم که گفتمان انقلاب اسلامی با توجه به علوم انسانی اسلامی و جهان بینی متعلق به آن، چارچوبه پارادیمی حرکت را تعیین می کند اما اکنون در شرایط محقق جمهوری اسلامی نقش عقل و تجربه، اخلاق و حقوق و عرفان عملی است که آن آرمان ها را متحقق نماید.  به عبارت دیگر نقش علوم اجتماعی مانند، علم مدیریت، علم سیاست، علم اقتصاد، علم حقوق و غیره برای تحقق انسان، حکومت و جامعه مطلوب و آرمانی یک نقش حداکثری است.

اگر ما اکنون علیرغم چارچوبه های اصلی گفتمانی انقلاب اسلامی از شرایط مطلوب بسیار دور هستیم، و حتی در بسیاری از موارد فساد و انحطاط در دستگاه های مختلف ما وجود دارد که شدیدا نیازمند اصلاح و رفع عیب هستیم و اگر این رفرم و باز سازی صورت نپذیرد بر میزان نارضایتی اجتماعی می افزاید.  باید که به سمت تصحیح امور بر اساس موازین تعریف شده در چارچوبه گفتمانی عمل کنیم و بر اساس عقل و تدبیر تمشیت لازم را متحقق ساختن آرمان های گفتمانی انقلاب اسلامی فراهم نماییم.

به عبارت دیگر، امروزه نقص عملکردی دستگاه های متولد در انقلاب اسلامی ایران، و آن چه که به شکل متحقق وجود دارد زاییده عملکرد خودمان است که باید با تدبیر و عمل شایسته نسبت به رفع آن ها عالمانه عمل کنیم.  قطعا سیاست ورزی عاقلانه و منصفانه و قانون درست، و اجرای درست قانون در چارچوب نظارت و شفافیت و پاسخ گویی بسیار موثر خواهد بود.  و در این میان اخلاق مداری نیز شرط اصلی است که متاسفانه انحطاط اخلاقی در جامعه و حکومت میزان بالایی دارد که خود شرایط را پیچیده تر می کند.  اخلاق مداری در کسب و کار، اخلاق در سیاست، اخلاق اداری، اخلاق اجتماعی و غیره همه از ضروریاتی است که باید نسبت به تحقق آن ها اقدام نمود و نوع اخلاق هم باید یک اخلاق فضیلت محور باشد و نه اخلاق نتیجه محور که راه توجیه را باز می نماید.

اگر چه شاید قریب به چهل سال که از انقلاب اسلامی ایران گذشته است مدت زیادی به نظر برسد و آرمان های گفتمانی انقلاب اسلامی هنوز دور از دست به نظر می رسند اما باید توجه داشته باشیم که تحقق علوم انسانی اسلامی در اقتصاد و سیاست و اجتماع نیاز به وقت بیشتری دارند و نیازمند کار عالمانه بیشتری است.  اگر چه امروز نظرات خوبی در این زمینه ارایه شده اند، اما اجرا نیز موضوع دیگری است که باید به دیدگاه های عالمانه نسبت به علوم انسانی اسلامی عمل نمود، مثل بانکداری، دیپلماسی، اقتصاد مقاومتی.  یعنی راهبرد گفتمانی یک طرف قضیه است و طرف دیگر رویکردها و تاکتیک هایی است که نسبت به تحقق این راهبردهای کلان گفتمانی وجود دارد، در خیلی مواقع قوانین و نظرگاه های خوبی وجود دارد اما عمل به آنها وجود ندارد یا خیلی ضعیف و کمرنگ است و فساد نیز خود مزید بر علت است که امر نظارت و پاسخ گویی را دو صد چندان با اهمیت می سازد.

امروزه اخلاق غایب اصلی در تحقق شرایط مطلوب گفتمان معرفتی انقلاب اسلامی است.  تحقق همه این موارد نیازمند مراقبت و اخلاق فردی و اجتماعی است که در سطوح مختلف در عرصه سیاست و اجتماع تدریب و ممارست شود.  به عبارت دیگر، علاوه بر تغییر سیاسی یا تغییر و اصلاح و بازسازی در بالا ما نیازمند یک تغییر و اصلاح و باز سازی در سطوح فردی و اجتماعی هستیم تا بتوانیم مولفه مطلوب و آرمانی انقلاب اسلامی ایران مانند، زیستمان مردمی، عدالت طلبی، آزادی خواهی دینی، حمایت از مستضعفین و مبارزه با استکبار و ظلم را فراهم سازیم.

دکتر رضا سیمبر: استاد تمام گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل دانشگاه گیلان

بازدید کننده گرامی : شما هم اکنون این خبر را در شبکه خبری تحلیلی استادنیوز مشاهده میکنید

اشتراک گذاری در فیسبوک اشتراک گذاری در توییتر اشتراک گذاری در گوگل پلاس
برچسب ها:
دیدگاهها

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد

آرشیو چند رسانه ای
حماسه غرورافرین مردم تهران در وداع با شهید بی سر،محسن حججی
مافیای داروی ایران کیست؟/ طب سنتی در کشورهای پیشرفته
دروغ جهانگیری درباره احمدی نژاد/ دولت ۱۲۰ هزار میلیارد تومان را کجا برد؟
فقدان تخصص در شورای شهر؛ مدیریت شهری نیاز به تخصص جامع دارد

آرشیو کاریکاتور
وعده نوبخت برای ایجاد یک میلیون و ۳۳ هزار شغل در سال ۹۷!
مشت کوبنده بر دهان ترامپ
طنین فریاد مرگ بر آمریکا در ۲۲ بهمن
سامسونگ، تحت لیسانس سیاست غرب!

آرشیو گزارش تصویری
دومین روز جستجوی محل سقوط هواپیمای ATR ۷۲
نشست خبری وزیر آموزش و پرورش
در حاشیه راهپیمایی ۲۲بهمن ۱۳۹۶
امضا تفاهم نامه بین بانک مهر اقتصاد و سایپا

آرشیو